Chơi Vơi

Nhân vật Cầm (Linh Đan Phạm) là xương sống của toàn bộ bi kịch trong 'Chơi Vơi'. Là một nhà văn, Cầm sống trong thế giới của những con chữ, nơi cô có thể điều khiển thực tại theo ý mình nhưng lại bất lực trước chính nhịp đập trái tim mình. Tình cảm của Cầm dành cho Duyên không đơn thuần là tình bạn; đó là một thứ tình yêu đồng giới được bao bọc bởi lớp vỏ của sự thanh cao và che chở. Ánh mắt của Cầm nhìn Duyên luôn chứa đựng sự thèm khát pha lẫn đau đớn. Khi Duyên kết hôn với Hải, Cầm trải qua một cơn sang chấn thầm lặng. Sự ghen tuông của cô không bộc phát bằng những cái tát hay sự ồn ào, mà bằng một kế hoạch tàn nhẫn và tinh vi: đẩy Duyên vào vòng tay của Thổ. Đây là một hành động 'tự sát' về mặt cảm xúc. Cầm muốn hủy hoại sự trong trắng của Duyên để Duyên không còn thuộc về thế giới thuần khiết của Hải, nhưng đồng thời, cô cũng muốn kiểm soát dục vọng của Duyên thông qua một kẻ trung gian là Thổ. Cầm đại diện cho trí tuệ bị giam cầm trong những định kiến và sự tự tôn quá lớn.

Duyên (Đỗ Hải Yến) xuất hiện như một tờ giấy trắng, một thực thể đang trôi dạt (adrift) đúng như tiêu đề phim. Cuộc hôn nhân của cô với Hải (Duy Khoa) là một biểu tượng của sự lạc lõng. Hải, một anh chàng lái taxi với tâm hồn trẻ thơ, vẫn còn ngủ cùng mẹ và chưa sẵn sàng cho vai trò làm chồng, làm đàn ông. Sự thiếu hụt về mặt sinh lý và tinh thần trong cuộc hôn nhân này đã tạo ra một khoảng trống mênh mông trong lòng Duyên. Khi Duyên gặp Thổ (Johnny Trí Nguyễn), đó không chỉ là một cuộc ngoại tình; đó là sự va chạm giữa một bên là sự ngây thơ và một bên là sự trần trụi của nhục cảm. Thổ không yêu Duyên, anh ta chỉ đánh thức con thú hoang trong cô. Những phân cảnh Duyên ở bên Thổ trong ngôi nhà cổ, giữa không gian ẩm ướt của Hà Nội, phản chiếu sự thức tỉnh đau đớn nhưng đầy mê hoặc của một người phụ nữ bắt đầu hiểu về cơ thể mình. Duyên không còn là cô gái điềm nhiên đi lại trong những tà áo dài truyền thống; cô bắt đầu biết khao khát, biết đau và biết 'chơi vơi' giữa những luồng tình cảm không tên.

Trong 'Chơi Vơi', Hà Nội không phải là bối cảnh; nó là một nhân vật. Đạo diễn Bùi Thạc Chuyên và tay máy Lý Thái Dũng đã tận dụng tối đa những không gian hẹp: những căn gác mái tối tăm, những lối hành lang hun hút, những khung cửa sổ nhìn ra một bầu trời xám xịt. Không gian trong phim tạo ra cảm giác ngột ngạt (claustrophobia), phản chiếu sự bế tắc của các nhân vật. Sự ẩm ướt là một chủ đề xuyên suốt – từ cơn mưa rào, vũng nước đọng cho đến mồ hôi trên da thịt. Nó gợi cảm nhưng cũng đầy sự mục rữa. Thành phố trong phim hiện lên với vẻ đẹp của sự tàn úa, nơi những giá trị cũ đang tan rã và những giá trị mới chưa kịp hình thành. Âm thanh của thành phố – tiếng còi xe xa xăm, tiếng rao đêm, tiếng bước chân trên cầu thang gỗ – tất cả cộng hưởng tạo nên một bầu không khí u uất, khiến người xem cảm thấy mình cũng đang bị mắc kẹt trong cái mạng nhện cảm xúc mà các nhân vật tự giăng ra.

Một điểm cực kỳ thú vị dưới góc độ phê bình là sự đảo lộn vai trò giới trong phim. Cầm mang một vẻ đẹp ái nam ái nữ (androgynous), mạnh mẽ, quyết đoán và điều khiển cuộc chơi như một 'đạo diễn' của những số phận xung quanh. Ngược lại, Hải lại mang nét nhu nhược, thiếu quyết đoán, bị chi phối bởi người mẹ (NSND Như Quỳnh). Sự nam tính trong phim được đại diện bởi Thổ, nhưng đó là một thứ nam tính độc hại và thuần túy bản năng. 'Chơi Vơi' thách thức những quan niệm truyền thống về gia đình và hạnh phúc. Đám cưới ở đầu phim không phải là một khởi đầu hạnh phúc mà là một đám tang cho tự do. Sự can thiệp của người mẹ Hải vào đời sống riêng tư của đôi trẻ là một nét đặc thù của văn hóa Á Đông, nơi quyền cá nhân thường bị bóp nghẹt bởi áp lực dòng tộc. Phim cho thấy một thế hệ thanh niên Việt Nam đang loay hoay tìm kiếm căn tính (identity) giữa một thế giới đang thay đổi quá nhanh.

Phan Đăng Di đã viết một kịch bản với cực ít lời thoại mang tính giải thích. Các nhân vật thường nói chuyện quanh co hoặc im lặng nhìn nhau. Những khoảng lặng này (the voids) chính là nơi chứa đựng nhiều ý nghĩa nhất. Khán giả phải đọc những gì nằm giữa các dòng chữ, nhìn vào những cái chạm tay ngẫu hứng, những ánh mắt lướt qua để hiểu được cơn bão lòng đang diễn ra. Điện ảnh của 'Chơi Vơi' là điện ảnh của cảm giác (sensory cinema). Thay vì kể một câu chuyện có đầu có cuối theo logic thông thường, phim dẫn dắt người xem bằng những mảnh ghép cảm xúc. Đây là một sự thử thách đối với khán giả đại chúng nhưng lại là một bữa tiệc cho những người yêu thích dòng phim nghệ thuật (arthouse). Sự 'chơi vơi' không chỉ nằm ở số phận nhân vật mà còn nằm ở chính trải nghiệm của người xem khi không có một điểm tựa đạo đức hay một cái kết đóng kín nào được đưa ra.